واقعیت مجازی یا حقیقت زندگی؟

به بهانه روز جهانی ارتباطات

فائزه حسین­زادگان[۱]

۱۷ ماه مه از سال ۱۹۶۹ به عنوان روز جهانی ارتباطات شناخته شده و در سراسر دنیا گرامی داشته می­شود؛ این روز بهانه­ای است برای حمایت از همه کسانی­که از اهمیت نقش ارتباطات از راه دور آگاهند و همه مردمانی که می­خواهند ارتباطی سالم و موثر داشته باشند. این روز توسط اتحادیه جهانی ارتباطات از راه دور(ITU) به یاد اولین تلگراف جهانی که در سال ۱۸۶۵ ارسال شد نام­گذاری شده­است.

در طول تاریخ ارتباطات، آن­چه که بیش از همه و در میان همه انواع ارتباط انسانی از کبوتر نامه­رسان گرفته تا تلگراف و نامه­های پستی مشترک است، معنایی است که پشت صورت­های مختلف پیام­ها دیده می­شود و آن تمایل به “شناخت” است. این شناخت می­تواند معطوف به شناخت خود و دیگری و یا حتی شناخت طبیعت جان­دار و اشیا بی­جان باشد. هرچند که مهم­ترین ابزار ما برای برقراری ارتباط زبان است و بهترین و با کیفیت نوع ارتباط آنی است که به صورت رو در رو انجام شود، اما از گذشته­های دور که انسان­ها به هر ابزاری اعم از دود و کبوتر متوسل می­شدند تا بتوانند از حال یکدیگر باخبر بمانند، ارتباط همواره برای دست­یابی به بزرگ­ترین عطش بشر یعنی شناخت هرچه بیشتر به کار گرفته شده­است.

می‌گویند انسان اساساً با فلسفه زاده می‌شود و از بدو تولد از هستی و چیستی زندگی پرسش می‌کند. حسین کیانی، مترجم و پژوهش­گر گزاره دیگری را به این جمله اضافه می­کند: «به‌عقیده‌ی من انسان هم‌زمان با ارتباط و ارتباطات نیز زاده می‌شود و از همان شروع تولد وارد بازی ارتباطات می‌شود». غلام­رضا آذری، استاد و پژوهش­گر حوزه ارتباطات، «فلسفه و ارتباطات» را به‌عنوان دو مضمون جداگانه در معرفت بشری، دارای روابط متمایز و متباین می­داند. از نظر وی، در سطح خُرد، هر انسانی فلسفه­ای دارد و هر فلسفه‌ی انسانی‌ای از مسیر ارتباط او با سایرین رشد و معنا پیدا می­کند[۲]. همان­گونه که هگل، فیلسوف بزرگ آلمانی در آغاز بحث مفصل خود در باب منطق دیالکتیکی، معتقد است ما در ارتباط و در برابر دیگران است که به فهمی از خود، دیگران و جهان­مان می­رسیم. در مواجهه با دیگری و امر بیرونی که در برابر ماست، می­توان به گفتگو و مناظره نشست تا چیستی هویت­مان برای ما آشکار شود.

انسان­ها بدون فلسفه‌ی زندگی و معنای آن نمی­توانند هیچ نوع ارتباط معناداری را با دیگران برقرار کنند؛ پرسش از چیستی ارتباطات، برخلاف پرسش از چیستی هستی و انسان، به‌صورت جدی و عمیق در معدود آثار فلاسفه‌ی کهن تا امروز مطرح شده است. اما امروزه ارتباطات ما دیگر مانند گذشته نیست، پس از اختراع ماشین چاپ و ورود به عصر سیم و بی­سیم با فاصله­ای کمتر از ۱۵۰ سال، امروزه وارد دنیای جدیدی شده­ایم که بسیاری آن را عصر «رسانه­های جمعی» می­نامند.

«رسانه­ها» به عنوان دستاوردهای دنیای مدرن، امروز معنای جدید از ارتباطات را ارائه داده­اند؛ در یک معنی دقیق‌تر رسانه‌ها ابزار ارتباطات هستند که پیام­ها را از طریق مجاری کنترل­شده منتقل می‌کنند. رسانه‌های چاپی پیام­های نوشته شده را به­وسیله نسخه‌برداری و توزیع پیام­ها به صورت عینی انتقال می‌دهند. رسانه‌های ارتباطی از راه دور پیام­های الکترونی را به­صورت ارتعاشات به رمز درآورده­شده توسط سیم­ها یا امواج رادیویی می‌فرستند.

مفهوم دیگری که در اینجا به آن برمی­خوریم فرارسانه­ها هستند؛ فرارسانه‌ها شامل همه اشکال رسانه‌های تقویت‌کننده تکنولوژیکی می‌شوند که به صورت انفرادی یا جمعی در اختیار انسان­ها قرار داشته می­شوند.

بدیهی است که اصطلاح «فرا» در فرارسانه‌ها دارای مفهوم وسیعی است. به معنای نقطه اوج یک رشته تحولات است؛ اوجی که به همه ارتباطات واسطه‌ای نظم و معنا می‌دهد. آن­ها معنی رسانه‌ها را دگرگون و در توسعه و روابط فرهنگی نفوذ می‌کنند. «فرا» بر یک واقعه یا تجربه فوق عادی دلالت دارد. همین‌طور «فرارسانه» ما را در جریان عادی روزمره، تحت‌تأثیر وقایع پرمعنی فرهنگی و احساسی فرهنگ خود ما قرار می‌دهند[۳].

این حضور و نفوذ فرارسانه­هایی که در ذیل محتوای رسانه­های جمعی قرار می­گیرند، می­توانند بیشتر از آن­چه به نظر می­رسند بر تغییر و تحولات عادت­ها، الگوهای رفتاری و سبک زندگی انسان­ها اثرگذار باشند. امروزه هزاران پژوهش­گر در حوزه­های فلسفه علم، فلسفه تکنولوژی و جامعه­شناسی ارتباطات بر این بُعد از رسانه­های جمعی تاکید دارند که حضور این شبکه­ها تغییرات بزرگی را در زندگی روزمره ما رقم زده­است و مثبت یا منفی بودن این تغییرات هم­چنان محل بحث است. دکتر مونیکا بولگر[۴] از انستیتوی اینترنت آکسفورد می‌گوید: «فارغ از عوارض ناشی از نحوه برقراری ارتباط، فناوری ما را باهوش‌تر کرده است. به‌طور خاص، مدیران سنتی با ورود رایانه‌ها و پردازش کلمات از سواد بیشتری برخوردار شده‌اند؛ علاوه بر این مطالعه و نوشتن در فضای مجازی بر سواد عامه مردم نیز تا حدی اثرگذار بوده است».

اما نیکلاس کار[۵] نویسنده کتاب «اینترنت با مغز ما چه می‌کند» در خصوص نقش رسانه­های مجازی چندان خوش­بین نیست. او معتقد است با اتکا به اینترنت، به تدریج توانایی انتقال داده‌های دریافتی از طریق خواندن و شنیدن به حافظه بلندمدت را از دست خواهیم داد؛ در حالی­که این توانایی برای ساخت دانش و آگاهی انسان ضروری است و با از بین رفتن آن معلوم نیست چه بر سر آینده بشر خواهد آمد! او اضافه می­کند: «تعدادی از روان­شناسان، عصب­شناسان و آموزش­دهندگان نیز به همین نتیجه رسیده‌اند، وقتی به اینترنت متصل هستیم در واقع وارد دنیایی می‌شویم که پر از افکار مختل شده، خوانش‌های سریع و عجله‌ای و یادگیری صوری و ظاهری است».[۶] درنهایت او نتیجه می­گیرد که این فرایند به ضعیف و ضعیف­تر شدن توان مغز انسان می­انجامد.

مطلب دیگری درخصوص تاثیر رسانه­ها بر روابط کلامی را اینجا بخوانید.

بسیاری از افراد بر این باورند که نمی­توان به طور قطعی مثبت یا منفی بودن اثرات زیست مجازی را در شرایط کنونی بشر تعیین کرد؛ چرا که مدت زیادی از ظهور فناوری­های نوین و دکل­های مخابراتی نگذشته است. بسیاری از ترجیح واقعیت مجازی بر حقیقت زندگی روزمره به عنوان اثر منفی فضای مجازی یاد می­کنند؛ در حالی­که برخی دیگر بر این باورند که ترقی و پیشرفت چشم­گیر علم بشری که تا به این­جای تاریخ شاهد آن بوده­ایم، بدون وجود اینترنت جهانی و ارتباطات بی­سیم تصورناپذیر است.

هستند کسانی­که معتقدند اینترنت مانند چاقویی است که کاربرد آن بستگی به فردی دارد که از آن استفاده می­کند؛ اما نکته اینجاست که رسانه­های جمعی یا شبکه‌های اجتماعی که امروزه قریب به اکثریت مردم از آن­ها استفاده می­کنند بیش از آن که متعلق به دنیای دیجیتال باشند، در زیست حقیقی و روزانه ما حضور دارند و از جایی به بعد، نمی­توان تاثیرات آن را به استفاده­های فردی و کاربری­های شخصی محدود کرد؛ چرا که نقش این شبکه‌ها دیگر به انتقال‌‌دادن پیام محدود نمی­شود، بلکه این بستر امروزه تبدیل به فضایی جدید برای زیستن شده­است. تجربه واقعیت­های مجازی، فضاهایی مانند متاورس و یا برقراری روابط عمیق و عاطفی با کاراکترهای هولوگرامی، بسیاری از پژوهشگران این حوزه را برای بررسی ابعاد مختلف این تحولات به تکاپو انداخته است.

در این میان اپلیکیشن های بومی به عنوان عضو دائمی این گونه اکوسیستم ها در هر کشوری، بسیار حائز اهمیت هستند و عموما در تلاش اند تا برخی نقش ها و خدمات جا مانده ی ضروری برای جامعه را تامین کنند؛ سروش­پلاس نیز با آگاهی نسبت به نقش و جایگاه خود، همواره در تلاش است تا بتواند بستری مناسب برای برقراری پیوند سالم و موثر میان واقعیت زندگی روزمره ی ایرانی و ارتباطات مجازی ایجاد کند و به این نحو پاسخ­گوی نیازهای متنوع کاربران خود باشد؛ نیازهایی که گهگاه در دغدغه های خانواده ها برای ایجاد محیطی امین و سالم برای فرزندان ظهور می یابد، در متن های بعدی بیش تر به این وجوه خاص خواهیم پرداخت.

 

[۱] . دانشجوی کارشناسی­ارشد جامعه­شناسی دانشگاه علامه طباطبایی

[۲] . شماره ۱۲۴ (شهریور ۱۳۹۹). ماهنامه تحلیلی آموزشی و اطلاع رسانی مدیریت ارتباطات

[۳] . https://vista.ir/w/a/16/2udwr

[۴] . Dr. Monica Bulger

[۵] . Nicholas G. Carr

[۶] . کار، نیکلاس. اینترنت با مغز ما چه می­کند، .نشر گمان(۱۳۹۷)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *